zorgtaal


Om te kunnen zeggen wat het is om ziek te zijn, wat je onder gezondheid verstaat en waar je goede zorg aan herkent, heb je woorden nodig. De keuze van woorden bepaalt hoe jouw beschrijving van de dingen eruit komt te zien. Met woorden als 'zakelijk', 'cijfermatig' en 'feitelijk' wordt het bijvoorbeeld lastig om te beschrijven hoe je omgaat met het verdriet van iemand die beseft dat hij dementerend is. Beter gaat dat met woorden als 'troost', 'trouw' en 'eerlijkheid'. Die keuze van woorden wordt in hoge mate bepaald door het perspectief van waaruit je naar de zaken kijkt. En elk perspectief kent zijn eigen termen. Als politicus gebruik je veel politieke termen en als gelovige druk je je uit in religieuze taal.

Door de goede woorden te kiezen zou je in principe altijd precies moeten kunnen aangeven wat de kern van de zaak is. Maar zo makkelijk is het helaas niet.

Op de eerste plaats is er van alle woorden die beschikbaar zijn maar een beperkt aantal bruikbaar. Je kunt bijvoorbeeld alleen maar zinnig gebruik maken van de woorden die je zelf kent en die anderen verstaan. Soms raken woorden in onbruik, zoals met de woorden 'ootmoedig' en 'lankmoedig' gebeurd is. Soms krijgen oude woorden nieuwe betekenis: 'compassie' en 'dienstbaarheid', bijvoorbeeld. Deze verschuivingen hebben alles te maken met wisselende culturele invloeden en levensbeschouwingen. Ook de beeldspraak past zich aan. Sinds het stoomtijdperk 'blazen we even stoom af', sinds de uitvinding van de electriciteit 'ontlaadt de spanning zich' of 'springt er een vonk over' en in de cultuur van de informatie-technologie 'zal ik het opslaan op de harde schijf' als ik beloof iets te zullen onthouden.

Een tweede reden waarom het soms niet lukt om de kern van de zaak te verwoorden, is dat je alleen maar iets kunt zeggen over datgene waar je zelf weet van hebt. Wat je niet weet, kun je niet beschrijven. Lange tijd werd stress aangewezen als belangrijkste oorzaak van een maagzweer, omdat we nog niet wisten dat in de meeste gevallen een bacterie de boosdoener is.

Een derde reden is dat je vanuit jouw perspectief altijd maar een deel van het geheel kunt zien. Over de andere delen moet je van anderen horen. Dit betekent dat je zelf nooit het hele verhaal kunt vertellen; je hebt de inzichten en woorden van anderen nodig om het verhaal compleet te maken. Aan jou als zorgverlener laat meneer van Loon zich alleen kennen als patiënt. Je moet van zijn kinderen horen hoe hij als vader is.

Voor een begrip als 'goede zorg' betekent dit dat je daar dus beter over kunt praten naarmate je méér woorden tot je beschikking hebt, naarmate je meer 'weet' hebt van wezenlijke aspecten van goede zorg en naarmate je beseft dat je altijd maar vanuit jouw beperkt perspectief naar zorg kijkt.
Een belangrijk hulpmiddel bij dat praten over goede zorg is dan ook een goede zorgtaal: een taal die de woorden biedt waarmee je kunt aangeven wat je goed vindt in de zorg. Woorden die niet slechts bij één bepaald perspectief passen, maar waarmee ook diverse andere kanten van de zaak te benoemen zijn.

Ethiek als bezinning op de vraag of het goede wel gedaan wordt, heeft dan ook veel baat bij het ontwikkelen van een rijke zorgtaal.





Begrippen

  • eufemisme
    Een eufemisme is een verzachtende, verbloemende of verhullende uitdrukking die gebruikt wordt in de plaats van iets wat als ruw of kwetsend gevoeld wordt, voor iets wat als een taboe gezien wordt of voor iets wat met een negatieve gevoelswaarde verbonden is. (Ned. Taalunie)

  • zorgtaal
    Het geheel van woorden, begrippen, beelden en betekenissen dat gebruikt wordt om over de zorgpraktijk te communiceren.

naar boven  Δ


Links

  • Radar: een organisatie die ondersteuning biedt aan mensen met een beperking. http://www.radar.org.
    "In het nieuwe zorgconcept van Radar is vastgelegd dat alle medewerkers van Radar één taal spreken. Die taal geeft aan wat wij belangrijk vinden, hoe wij onze cliënten willen bejegenen, hoe we samen met hen gestalte willen geven aan hun leven en welke inzichten, vaardigheden en kennis onze medewerkers daarbij kunnen gebruiken. Dankzij 'de taal van Radar' kunnen cliënten er dus op vertrouwen dat, waar zij ook komen binnen Radar, ze overal dezelfde benadering zullen aantreffen."

naar boven  Δ


Discussiepunten

  • Woorden die iets zeggen over goede zorg
    Om te kunnen zeggen wat goede zorg is heb je woorden nodig. Het maakt veel uit welke woorden je daarvoor gebruikt. Met woorden als 'resultaat', 'kosten', 'nut' en 'praktisch' beschrijf je een andere zorg dan met 'aandacht', 'compassie', 'afhankelijkheid' en 'geduld'.

    Met welke woorden zouden we goede zorg het best kunnen beschrijven?

  • Het kiezen van de juiste woorden
    Waar we geen woorden voor hebben, bestaat in zekere zin niet; we kunnen het niet benoemen. Als woorden dus in onbruik raken of niet uitgevonden waren, verdwijnt veel waardevols uit zicht of hadden veelzeggende begrippen nooit bestaan (zoals 'ont-haasten').

    Wie bepaalt eigenlijk welke woorden er gebruikt (mogen) worden in de zorgpraktijk? Bij wie ligt de 'definitie-macht'?

  • Beeldspraak in de zorg
    In taal wordt vaak in beelden gesproken: het leger van onze afweer moet de indringers (bacteriën) te lijf als op een slagveld. En: door zijn zelfhaat ontstond er kanker; hij heeft daarmee zichzelf te gronde gericht.

    Welke mensvisie en welke levensbeschouwing liggen besloten in de beeldspraak die we in de zorg gebruiken? Welk beeld van goede zorg past daarbij? Komt dat overeen met het beeld dat we zouden willen gebruiken?

  • Ter bespreking:
    Veel van de woorden en beelden die we in de zorg gebruiken zijn afkomstig uit de wereld van de techniek en het managen van processen. Maakbaarheid is zo'n woord, net als berekenbaarheid, verantwoordelijkheid en oplossingsgerichtheid. "We kunnen niets meer voor u doen" luidt de conclusie als alle mogelijkheden om het probleem op te lossen zijn uitgeput. Alsof goede zorg zich zou beperken tot het oplossen van problemen.
    Ook het feit dat iets zómaar gebeurt, in een ongelukkige samenloop van omstandigheden, valt vaak maar moeilijk te accepteren. De neiging is groot om in zo'n geval iemand aan te wijzen die zijn verantwoordelijkheid niet nam of die fouten maakte. "Dit had niet mogen gebeuren."

    Het zou een wezenlijke verrijking van de zorg zijn als zij minder oplossingsgericht was. Zorg zou, in plaats van meteen maar weer van alles te gaan dóen, ruimte kunnen scheppen voor het omgaan met de bittere kanten van het leven in het besef dat we daar nu eenmaal zómaar mee geconfronteerd kunnen worden. Woorden als troost, stil-zijn, nabijheid en overgave zouden dan van pas komen.

    zie ook:
    Manschot, H. De betekenis van het tragische voor de ethiek van de zorg- en hulpverlening in: Manschot, H.A.M. en J.N. van Dartel (red.) (2003) In gesprek over goede zorg; overlegmethoden voor ethiek in de praktijk. Meppel: Boom; ISBN: 90 53529438. Hfdst. 12.

  • Eufemismen in de zorg
    Eufemismen worden in de zorg veel gebruikt. De ene keer om te verzachten (inslapen, heengaan, de ogen sluiten in plaats van doodgaan, bezijden de waarheid spreken in plaats van liegen), de andere keer om te verhullen (zwangerschapsonderbreking in plaats van abortus) of te verbloemen (zadelpijn).

    Door het gebruik van eufemismen ontstaan mogelijkheden om met meer nuances te communiceren. Zo kunnen scherpe kantjes van een mededeling worden gehaald of ontstaat er meer ruimte voor interpretatie. Eufemismen kunnen echter ook gebruikt worden om besluitvorming te beïnvloeden. Mensen zullen het vernietigen van een menselijke persoon eerder afwijzen dan het beëindigen van beginnend jong leven en dat laatste weer eerder dan het verwijderen van een klompje cellen. En door te verhullen en te verbloemen kan makkelijker op afspraken en toezeggingen worden teruggekomen: 'dat heb ik niet bedoeld te zeggen'.

naar boven  Δ


Literatuur

  • Berg, M. van de (2004) Warme zorg, warme woorden; Maarssen Elsevier; ISBN: 90 352 2700 X

  • Huijer, M. en M. Smits (red.) (2010) Moralicide; Nieuwe morele vocabulaires voor technologie; Uitgeverij Klement, ISBN: 9789086870585
    In dit boek wordt aan de hand van uiteenlopende voorbeelden onderzocht wat recente technologische innovaties (zoals in de psychofarmaca, geboortetechnologie, ICT, prenatale screening, 'converging technologies') teweeg hebben gebracht in de symbolische orde van onze taal en moraliteit.(zie verder onder letter H)

  • Mol, A. (2004) Klant of zieke? Markttaal en de eigenheid van de gezondheidszorg in: Krisis, tijdschrift voor empirische filosofie 2004 nr. 3 p. 3 - 24

  • Mol, A. (2005) De logica van het zorgen; actieve patiënten en de grenzen van het kiezen Amsterdam: Uitgeverij van Gennep  ISBN: 90 55156523

  • Mol, A. (1997) Klant, burger, zieke; Het goede in drie talen Hfdst. 8, pp. 139 - 151 in: Verkerk, M. (1997) Denken over zorg; concepten en praktijken; Elsevier/De Tijdstroom; ISBN: 90 352 1657 1

  • Sitvast, J. (2006) Narratieve verpleegkunde; in dialoog met de patiënt; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TVZ) nr. 7 - 8; pp. 44 - 48

  • Visscher, J. de (2006) Werkwoorden van de ethiek Kampen: uitgeverij Klement; ISBN: 90 77070 62 1

  • Vlaskamp, C en M. Verkerk (2000) Zorg als proces - over zorgpraktijken en zorgvocabulaires; in: Nederlands Tijdschrift voor Zorg aan verstandelijk gehandicapten (NTZ) maart 2000

  • Vorstenbosch, J. (2005) Zorg en de taal; in: Vorstenbosch, J. Zorg, een filosofische analyse; Amsterdam: uitgeverij Nieuwezijds; ISBN: 90 5712 1859, Hoofdstuk 1

naar boven  Δ