assistentie bij euthanasie


Deze pagina is speciaal bedoeld voor verpleegkundigen en verzorgenden aan wie gevraagd wordt hulp te bieden bij het uitvoeren van euthanasie. Uitgangspunt bij het verrichten van euthanasie is dat de arts daar uiteindelijk als enige verantwoordelijk voor is. Over de verantwoordelijkheid en juridische status van verpleegkundigen en verzorgenden die hulp bieden bij het uitvoeren van euthanasie is de discussie nog in volle gang. De informatie op deze pagina is erop gericht om de ontwikkelingen op dit complexe gebied goed te kunnen volgen. Uiteraard kan verder iedereen die geïnteresseerd is kennis nemen van de aangereikte informatie.
Datzelfde geldt voor de pagina euthanasie, die speciaal voor artsen bedoeld is.


Je kunt kiezen uit de volgende onderwerpen:




Begrippen

  • consulent
    De door de behandelend arts geraadpleegde collega die toetst of aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan.
    Het inschakelen van een consulent is één van de zorgvuldigheidseisen waaraan de behandelend arts moet voldoen

  • euthanasie
    Het opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens verzoek.
    Tussen euthanasie en hulp bij zelfdoding wordt in het debat dat in Nederland gevoerd wordt, geen principieel onderscheid gemaakt

  • palliatieve zorg
    Palliatieve zorg is de actieve, totale zorg voor patiënten op het moment dat hun ziekte niet meer te genezen is. (WHO)

  • SCEN
    Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland
    zie ook onder links, elders op deze pagina

  • schijngestalten euthanasie
    Een term waarmee Leenen díe beslissingen rond het levenseinde aanduidde die wel op euthanasie lijken, maar het niet zijn. De term wordt bij voorkeur niet meer gebruikt omdat zij verwarrend is. Als schijngestalten werden genoemd:
    1. de wilsbekwame patiënt ziet af van verdere behandeling
    2. de arts staakt of ziet af van kansloos medisch handelen
    3. pijnbestrijding met als onbedoeld neveneffect het (eerder) overlijden van de patiënt

  • toetsingscommissie
    De commissie die de procedure beoordeelt die de arts heeft gevolgd bij het verrichten van euthanasie of hulp bij zelfdoding

  • wilsbekwaam
    Iemand is wilsbekwaam als hij in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake. NB. 'ter zake': iemand kan heel goed wilsbekwaam zijn ten aanzien van bv. de film die hij wil gaan zien, maar onbekwaam ten aanzien van de keuze wel of niet geopereerd te worden

  • zorgvuldigheidseisen
    De strafbaarstelling van euthanasie in het wetboek van Strafrecht blijft gehandhaafd. De strafbaarheid vervalt als de arts voldoet aan de omschreven zorgvuldigheidseisen
    In de wet zijn zes zorgvuldigheidseisen geformuleerd:
    1. de arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt
    2. de arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt
    3. De arts heeft de patiënt voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevindt en over diens vooruitzichten
    4. De arts is met de patiënt tot de overtuiging gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is
    5. De arts heeft ten minste één andere, onafhankelijke arts geraadpleegd die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen
    6. De arts heeft de levensbeëindiging medisch zorgvuldig uitgevoerd
naar boven  Δ


Ethische overwegingen

Euthanasie is voor alle betrokkenen een ingrijpende, onomkeerbare gebeurtenis. De beslissing om gehoor te geven aan een verzoek om te helpen bij het proces dat uiteindelijk tot euthanasie zal leiden is dan ook niet gemakkelijk te nemen. Belangrijk uitgangspunt is dat niemand tot hulp bij euthanasie gedwongen kan worden. Altijd gaat het om een vrijwillig verzoek van de patiënt aan de arts en om de vrijwillige bereidheid van de arts en degenen die hem assisteren om aan dat verzoek gehoor te geven. Met andere woorden: euthanasie is geen recht van de patiënt en geen plicht voor de arts noch voor degenen die hem helpen.
Het emotioneel, juridisch en moreel zeer gevoelige en complexe proces waarin uiteindelijk de arts het verzoek van de patiënt inwilligt behoort met grote zorg benaderd en besproken te worden.
Op een volgende pagina wordt met name op de ethische aspecten van euthanasie nader ingegaan.

naar boven  Δ


Euthansie als proces


Het beschrijven van het toepassen van euthanasie als het zetten van een reeks opeenvolgende, min of meer afgebakende en juridisch bepaalde stappen doet onvoldoende recht aan wat de betrokkenen er doorgaans bij voelen en aan beleven. Beter wordt het toepassen van euthanasie beschreven als een proces, waarin de betrokkenen met elkaar toegroeien naar en uitvoering geven aan - uiteindelijk - het opzettelijk beëindigen van het leven van een dierbare naaste. Door te spreken van een proces ontstaat er ruimte voor de geleidelijke ontwikkeling van standpunten, voor het omgaan met emoties en voor begrip voor ieders verantwoordelijkheid en handelwijze.

Een viertal elementen van dat proces wordt beschreven en enkele aspecten daarvan die extra aandacht verdienen, worden nader toegelicht.

Het verzoek

Euthanasie kan slechts plaatsvinden op uitdrukkelijk verzoek van de betrokkene.

Het is belangrijk goed na te gaan of het werkelijk om een verzoek tot euthanasie gaat of om een andere hulpvraag. Als inderdaad de wens tot euthanasie bestaat, moet de patiënt naar de behandelend arts verwezen worden omdat het uiteindelijk de arts is die de verantwoordelijkheid draagt voor het uitvoeren van de euthanasie. De arts zal nagaan of het verzoek duurzaam is en in vrijheid genomen. Is dit werkelijk wat de patiënt wil? En is de arts bereid het verzoek in dit specifieke geval in te willigen? Vaak hebben de arts en de patiënt tijd nodig om ten aanzien van de euthanasiewens naar elkaar toe te groeien. In veel gevallen is overleg met anderen zinvol; dat geldt zowel voor de patiënt als voor de arts. De verpleging en verzorging hebben hierin een belangrijke rol te vervullen.

 Doorgaans wordt een verzoek tot euthanasie in eerste instantie mondeling gedaan. Het is echter belangrijk om dat verzoek tevens schriftelijk vast te leggen. De toetsingscommissie zal het willen inzien.
Soms kan een schriftelijke wilsverklaring het mondelinge verzoek vervangen, bijvoorbeeld wanneer de patiënt inmiddels wilsonbekwaam is geworden. Het is in dat geval wel nodig vast te stellen of de eerder gedane verklaring betrekking heeft op de huidige situatie van de patiënt.  

Euthanasie is geen gewoon medisch handelen; het is een uiterste middel. Vaak kan goede palliatieve zorg het verzoek tot euthanasie minder urgent maken. Ook kan de wetenschap bij de patiënt dat het verzoek tot euthanasie gehonoreerd zal worden wanneer hij daarom vraagt, hem al zodanig geruststellen dat het uiteindelijke verzoek uitgesteld wordt.
 
Euthanasie is geen recht van de patiënt en geen plicht voor de arts.
Mocht de arts besluiten zijn medewerking niet te verlenen, dan mag van hem worden verwacht dat hij de patiënt niet in de kou laat staan en hem naar collega's verwijst die eventueel wel bereid zijn het verzoek in te willigen.
Het besluit tot euthanasie

Het proces van besluitvorming kan enige tijd in beslag nemen. Hoewel de arts uiteindelijk als enige verantwoordelijk is, is het belangrijk dat hij tot zijn besluit komt na overleg met de direct betrokkenen (verpleegkundigen, verzorgenden, naasten van de patiënt).

Over het uiteindelijke besluit om het verzoek tot euthanasie al dan niet in te willigen, moeten de patiënt, de verpleging en/of verzorging, de afdeling en de familie helder en eenduidig worden geïnformeerd.		 Het zal van geval tot geval verschillen wie betrokken zal worden bij het overleg met de arts. Om reden van privacy valt er veel voor te zeggen de kring rond de arts en de patiënt zo klein mogelijk te houden. Om een goed beeld van de situatie van de patiënt te krijgen en om de diverse kanten van het proces tot hun recht te laten komen is het echter zeer aan te bevelen ook anderen bij het overleg te betrekken.

Communicatie-problemen ontstaan gemakkelijk bij het delicate besluitvormingsproces. Zij kunnen het proces in ernstige mate verstoren. Aandacht voor een goede communicatie is dan ook wezenlijk.
De uitvoering van euthanasie

Het komt het proces ten goede als er duidelijke afspraken gemaakt worden over de daadwerkelijke uitvoering van de euthanasie.

Verder moet er in ieder geval worden voldaan aan de zorgvuldigheidseisen. Dit houdt onder meer in dat er een tweede arts (de consulent) geraadpleegd wordt en dat de nodige administratie wordt bijgehouden. De verpleegkundige rapportage is een goede aanvulling op het rapport dat de arts schrijft.

De uitvoering van de euthanasie zelf - de feitelijke handelingen - mag alleen door de arts gedaan worden.
De aandacht mag zich niet alleen richten op het zorgvuldig toedienen van de euthanatica, er moet ook alle aandacht zijn voor de patiënt en zijn naasten. De rolverdeling tussen arts en verpleging of verzorging moet wat dit betreft duidelijk zijn, niet alleen praktisch gezien - wie doet wat op welk moment - , maar ook moreel en juridisch.		 Omwille van de continuïteit van de zorg en de relatie van de diverse zorgverleners met de patiënt is er veel voor te zeggen dat zij van het besluit tot euthanasie op de hoogte worden gebracht. Het zal van de specifieke situatie en van de toestemming van de patiënt afhangen in welke kring over het besluit en de uitvoering daarvan gesproken wordt en tot in welk detail dat moet gebeuren.

Ten aanzien van de assistentie bij euthanasie geldt niet langer de 'verlengde arm - constructie', maar de persoonlijke professionele verantwoordelijkheid, zoals omschreven in de wet BIG.
Nazorg

Enerzijds verdienen de familie en naasten en degenen die bij de uitvoering van de euthanasie betrokken waren ruime aandacht. Anderzijds is er aandacht nodig voor de procedurele afwerking, met name het op de hoogte stellen van de gemeentelijk lijkschouwer en het afwerken van de administratie.		 De arts en degenen die bij de uitvoering van de euthanasie betrokken waren, hebben een belangrijke taak bij het begeleiden en informeren van de nabestaanden. Tijd en aandacht zijn daarbij belangrijk.

Ook aandacht voor de bij de uitvoering betrokkenen zelf is van belang. In een eventueel nagesprek kan het verloop van het hele proces nog eens nagegaan worden en kunnen de goede en minder goed kanten aan de orde komen.

naar boven  Δ


Links


naar boven  Δ


Literatuur

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg (bronrapport) ISBN-10: 90 807332 7 X; ISBN-13: 978 90 807332 7 5 (zie onder Download)

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Zorgvuldige zorg rond het levenseinde; een handreiking voor verpleegkundigen, verpleeghuisartsen en verzorgenden; ISBN-10: 90 807332 8 8; ISBN-13: 978 90 807332 8 2 (zie onder Download)

  • AVVV/NU'91/KNMG (2006) Handreiking voor Samenwerking Artsen, Verpleegkundigen en Verzorgenden bij Euthanasie
    http://knmg.artsennet.nl of: http://www.nu91.nl

  • Brochure Euthanasie, zorgvuldig van begin tot einde(2002) De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Ministeries van VWS en Justitie en de KNMG
    http://www.minvws.nl

  • Brochure Euthanasie, de nieuwe regels in Nederland (2002) De Wet toetsing Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Ministeries van VWS en Justitie en de KNMG
    http://www.minvws.nl

  • Bruchem - van de Scheur, G. van (2009) The role of nurses in medical end-of-life decisions (proefschrift Universiteit van Maastricht)
    Zie verder onder auteurs ethische vakliteratuur elders op deze site
    • Bruchem-van de Scheur, G.G. van (2009) Short-paper; Proefschrift: De rol van verpleegkundigen bij medische beslissingen rond het levenseinde; in: Verpleegkunde, Nederlands-Vlaams wetenschappelijk tijdschrift voor verpleegkundigen (24) nr. 3 pp. 24 - 27.

  • Bruchem, A. van, A. v.d. Arend Kennis en opvattingen van verpleegkundigen over euthanasie en hulp bij zelfdoding TvZ Tijdschrift voor verpleegkundigen 115, 2005, nr.2, p. 34 - 39 ISSN 1380 - 3425

  • Bruchem, A. van, A. v.d. Arend De rol van verpleegkundigen bij euthanasie en hulp bij zelfdoding TvZ Tijdschrift voor verpleeg- kundigen 115, 2005, nr.1, p. 32 - 36 ISSN 1380 - 3425

  • Bruchem, A. van, A. v.d. Arend, C. Spreeuwenberg, F. v. Wijmen, R. ter Meulen (2004) De rol van verpleegkundigen bij medische beslissingen rond het levenseinde. Verslag van een landelijk onderzoek naar betrokkenheid en praktijken Utrecht, De Tijdstroom; ISBN: 90 5898 075 8

  • Kroef, A. van der (2007) De verpleegkundige en dood op verzoek in de GGZ
    in: Tijdschrift Voor Verpleegkundigen (TVZ) nr. 7/8, pp. 65 - 69

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen Utrecht: KNMG pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Markenstein, L.F.; E.H.J. van Wijlick (2003) Standpunt Federatiebestuur KNMG inzake euthanasie, KNMG, Utrecht http://www.knmg.nl

  • Slotakkoord; Sterven in Nederland; VPRO, Tegenlicht 2007;
    Ongeveer de helft van de mensen die in ons land overlijden, sterft na een medisch besluit. Nergens ter wereld zijn de dilemma's rond de dood zo openlijk bespreekbaar als in Nederland. Maar dit maakt de vragen niet minder beladen. Tegenlicht volgt de onderhandelingen tussen de arts, familie en patiënt in verpleeghuis Tabitha in Amsterdam.
    Uitzending leverbaar op DVD; Informatie: www.vpro.nl/programma/tegenlicht/

  • The, A.-M. en M. Verkerk (2007) Naast de stervende patiënt. Beslissen over palliatieve sedatie, euthanasie en morfine; Houten, Bohn, Stafleu van Loghum; ISBN: 9789031346455

  • Tol, D. van; S. van de Vathorst; B. Keizer (2008)
    Euthanasie voor beginners; tien suggesties voor een succesvolle stervenswens; in: Medisch Contact, (140) nr. 4, pp. 140 - 142

  • V&VN (2008) Hoe bespreek je vragen en problemen rond het levenseinde?; Het boekje biedt verpleegkundigen en verzorgenden in verpleeg- en verzorgingshuizen een handreiking om goede zorg te verlenen aan patiënten/cliënten voor wie het levenseinde nadert.
    Het boekje is te bestellen bij V&VN Ledenservice, (030) 291 89 00

  • V&VN (2007) Hoe handel je zorgvuldig bij euthanasie? Handreiking voor een goede samenwerking tussen arts, verpleegkundige en verzorgende; ISBN/EAN 978-90-78995-01-2
    (Deze brochure is gebaseerd op de ‘Handreiking voor Samenwerking Artsen, Verpleegkundigen en Verzorgenden bij Euthanasie’, een coproductie van V&VN, NU’91 en KNMG)
    (Voor download zie op pagina 'Download')

  • Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
    Staatsblad 2002; 165
    http://www.overheid.nl

  • Wijlick, E.H.J. van (2002) Inbrengen infuusnaald door (ambulance) verpleegkundigen ten behoeve van euthanasie; KNMG, Utrecht http://www.knmg.nl

naar boven  Δ