het levenseinde


Je kunt kiezen uit de volgende onderwerpen:



1. Euthanasie


zie de pagina's euthanasie en assistentie bij euthanasie.


2. Palliatieve sedatie en versterving


Onder palliatieve sedatie wordt verstaan: het opzettelijk (met medicijnen) verlagen van het bewustzijn van de patiënt in diens laatste levensfase, met als doel het lijden te verlichten. Er wordt onderscheid gemaakt tussen continue sedatie tot het moment van overlijden en kortdurende of intermitterende sedatie.
Palliatieve sedatie wordt, in tegenstelling tot euthanasie, als normaal medisch handelen beschouwd.

Met versterven wordt het proces bedoeld dat optreedt wanneer de terminaal zieke patiënt geen voedsel en vocht meer binnenkrijgt. De patiënt kan daartoe zelf besluiten, maar het kan ook zijn dat anderen de beslissing nemen hem of haar geen voedsel en/of vocht meer toe te dienen. In beide gevallen wordt beoogd het natuurlijk stervensproces, waarin opname van vocht en voedsel geleidelijk stilvalt, niet onnodig en ongewild te rekken.

Naar verwachting wordt, bij patiënten met een levensverwachting van ten hoogste twee weken, het tijdstip van overlijden door de sedatie en/of het stoppen van voedsel- en vochttoediening niet vervroegd. Er is dan ook géén sprake van euthanasie.

Hoewel het stoppen van de voedsel- en vochttoediening veelal samen zal gaan met de palliatieve sedatie, is het goed deze beide antwoorden op de zorgvraag los van elkaar te beschouwen. Ieder van beiden kan een eigen bijdrage leveren aan het stervensproces van deze specifieke patiënt.


literatuur

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg (bronrapport) ISBN-10: 90 807332 7 X; ISBN-13: 978 90 807332 7 5 (zie onder Download)

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Zorgvuldige zorg rond het levenseinde; een handreiking voor verpleegkundigen, verpleeghuisartsen en verzorgenden; (publieksversie) ISBN-10: 90 807332 8 8; ISBN-13: 978 90 807332 8 2 (zie onder Download)

  • Bruntink, R. (2008) De laatste slaap. Palliatieve sedatie: het alternatief voor euthanasie?
    Amsterdam: Atlas; ISBN: 9789058073716

  • Chabot, B.E.; G.A. den Hartogh en J.J.M. van Delden (2005) Een eng begrip; sobere definitie palliatieve sedatie nodig
    in: Medisch Contact (weekblad KNMG) (60) nr. 37 pag. 1464 - 1466

  • Commissie Landelijke richtlijn palliatieve sedatie (2009) KNMG richtlijn palliatieve sedatie; Utrecht: KNMG (zie knmg.artsennet.nl)

  • Gezondheidsraad (2004) Signalering ethiek en gezondheid 2004 hfdst. 2: Terminale sedatie

  • Hartogh, G.A. Den; (2006) Het recht op inslapen; over de KNMG-richtlijn en palliatieve sedatie;in: Medisch Contact (61) nr. 37 pp. 1463 - 1465

  • Hasselaar, J.; (2010) Proefschrift: Sedation practice in the Netherlands: From controversy to guideline and beyond; Medical and ethical aspects of palliative sedation practice in the Netherlands; UMC St. Radboud, Nijmegen

  • Janssens, R.J.P.A. e.a. Controversen rondom terminale sedatie in: Tijdschrift voor Geneeskunde en Ethiek 2002 nr. 3 p. 79 - 83

  • Legemaate, J. (2006) Medisch handelen rond het levenseinde; Houten, Uitgeverij Bohn, Stafleu en Van Loghum; ISBN: 90 313 4750 7

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen Utrecht: KNMG
    pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Pallialine (2010) Sedatiekaart Richtlijnen palliatieve sedatie (zie voor pallialine onder 'links')

  • Legemaate, J. (2005) Over definities en perspectieven - begripsomschrijvingen in de zorgverlening rond het levenseinde in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek (15) nr. 3 pag. 66 - 69

  • Stollmeyer, A.(2003) Versterving: verantwoorden versus verzorgen in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek 2003 nr 4; p. 98 - 102

  • V&VN (2008) Hoe bespreek je vragen en problemen rond het levenseinde?; Het boekje biedt verpleegkundigen en verzorgenden in verpleeg- en verzorgingshuizen een handreiking om goede zorg te verlenen aan patiënten/cliënten voor wie het levenseinde nadert.
    Het boekje is te bestellen bij V&VN Ledenservice, (030) 291 89 00

  • Vulto, M. en H. Bogers (2006) Zorg en zorgvuldigheid rondom het levenseinde, een vergelijking van drie handelingen in de laatste levensfase vanuit ethisch perspectief; in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (TGE) jrg. 16 nr. 1 pp. 7 t/m 11

  • Willems, D. (2003) Een passend einde; Preadvies, uitgebracht t.b.v. de jaarvergadering van de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek; ISBN: 90-9017281-5


links
  • Pallialine
    Via Pallialine krijgt u toegang tot richtlijnen en andere documenten voor palliatieve zorg.

  • Regionaal palliatief consultatieteam
    In Nederland kan iedere arts een beroep doen op een regionaal palliatief consultatieteam.

naar boven  Δ


3. Hulp bij zelfdoding

Onder hulp bij zelfdoding wordt verstaan: het door de arts verstrekken van een dodelijk middel aan de patiënt, die dit middel vervolgens zelf inneemt. Er lijkt een wezenlijk verschil te bestaan met euthanasie die immers verricht wordt door een ander dan de betrokkene. In feite is het verschil niet zo groot: of de arts het middel nu inspuit of dat de patiënt het middel, hem aangereikt door de arts, nu zelf inneemt.


literatuur

  • Chabot, B. en S. Braam (2010) Uitweg; Een waardig levenseinde in eigen hand; Nijgh en Van Ditmar; ISBN: 978 90 388 9314 3; (zie literatuur onder letter 'C')

  • Kuitert, H. M. (1994) Suïcide: wat is er tegen? Zelfdoding in moreel perspectief
    Baarn, Uitgeverij Ten Have; ISBN: 90 259 45260

  • Legemaate, J. (2006) Medisch handelen rond het levenseinde; Houten, Uitgeverij Bohn, Stafleu en Van Loghum; ISBN: 90 313 4750 7

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen Utrecht: KNMG
    pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Legemaate, J. (2005) Over definities en perspectieven - begripsomschrijvingen in de zorgverlening rond het levenseinde in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek (15) nr. 3 pag. 66 - 69

  • WOZZ (2003) Informatie over humane zelfdoding; Boek alleen verkrijgbaar bij Stichting Wetenschappelijk Onderzoek naar Zorgvuldige Zelfdoding (WOZZ) http://www.wozz.nl

  • Zaritsky, J. (2007) The Suicide Tourist; Canada; video 89 min. (zie 'Moraal in Film en Literatuur, onder letter 'T')

naar boven  Δ


4. Levensbeëindiging bij pasgeborenen

Onder levensbeëindigend handelen bij pasgeborenen wordt verstaan: het opzettelijk beëindigen (door doen of laten) van het leven van de pasgeborene. Omdat dit (uiteraard) gebeurt zonder verzoek van de betrokkene is er géén sprake van euthanasie!


literatuur

  • Dorscheidt J.H.H.M. (2006) Levensbeëindiging bij gehandicapte pasgeborenen. Strijdig met het non-discriminatiebeginsel? Proefschrift RUG; Den Haag Sdu Uitgevers
    • Groot, J.de (2007) Discriminatie van ernstig gehandicapte pasgeborenen? Boekbespreking in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (17) nr. 1 pp. 20 - 22

  • Dijk, G. van; S. van de Vathorst, B. Smit (2009) Levensbeëindiging bij pasgeborenen; in: Medisch Contact (64) nr. 50 pp. 2086 - 2089
    Pasgeborenen met zeer ernstige afwijkingen wacht soms geen menswaardig leven. Maar de criteria voor actieve levensbeëindiging zijn niet goed toepasbaar op deze categorie patiëntjes. Daarom worden er vrijwel geen gevallen gemeld. Problemen zijn er wel.

  • Gezondheidsraad (2007) Overwegingen bij het beëindigen van het leven van pasgeborenen Signalering ethiek en gezondheid 2007/1: De Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid; ISBN: 978-90-78823-02-05; Publicatienummer Gezondheidsraad: 2007/13
    (Voor download zie op pagina 'Download')

  • Jong, T.H.R. de (2006) Laten sterven of doen sterven? Palliatieve zorg voldoet bij pasgeborenen met onbehandelbare spina bifida; in: Medisch Contact jrg. 61 nr.16 pp. 669 t/m/ 671

  • KNMG (1997) Medisch handelen rond het levenseinde bij wilsonbekwame patiënten; Houten, Bohn Stafleu en Van Loghum; ISBN: 90 313 2455 8

  • Lataster,P. en Petra Lataster-Czisch (2007) If we knew; Als we het zouden weten; Nederland; video 75 min. (zie 'Moraal in Film en Literatuur' onder letter 'I')

  • Legemaate, J. (2006) Medisch handelen rond het levenseinde; Houten, Uitgeverij Bohn, Stafleu en Van Loghum; ISBN: 90 313 4750 7

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen; Utrecht: KNMG
    pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Legemaate, J. (2005) Over definities en perspectieven - begripsomschrijvingen in de zorgverlening rond het levenseinde in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek (15) nr. 3 pag. 66 - 69

  • Lips, P. (2007) Onmogelijke vergelijking; Euthanasiecriteria onwerkbaar bij pasgeborenen; in: Medisch Contact (62) nr. 41 pp. 1691 - 1693

  • NKV Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (1992) Doen of laten? Grenzen van het medisch handelen in de neonatologie; Utrecht, Drukkerij den Daas; ISBN: 90 72254 074

  • NKV Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde heeft het 'Gronings Protocol' (Protocol actieve levensbeëindiging bij pasgeborenen met een ernstige aandoening, Beatrix Kinderkliniek AZG, 4e concept 20040929) overgenomen als landelijk protocol. Tijdens de ledenvergadering van 23 juni 2005 werd het betreffende bestuursvoorstel aangenomen. (bron: www.artsennet.nl)

  • Zwiers, M. (1998) Levensbeëindiging bij pasgeborenen en gemeenschappelijke moraal; een ethisch-theoretische evaluatie Baarn, Ten Have; ISBN: 90 259 4790 5

naar boven  Δ


5. Staken of afzien van levensverlengend handelen

Staken of afzien van levensverlengend handelen is te beschouwen als normaal medisch handelen, al zal het voor menig arts moeilijk zijn iets te laten en niet iets te doen. Er is een drietal goede redenen waarom de arts zal besluiten te abstineren of een behandeling niet te beginnen.
  1. de behandeling wordt door de (wilsbekwame) patiënt geweigerd
  2. de behandeling wordt medisch gezien kansloos geacht
  3. de behandeling wordt als zinloos beschouwd
Weigering van een behandeling door de patiënt dient in principe altijd gerespecteerd te worden. Grond daarvoor is het respect voor de lichamelijke integriteit en de autonomie van de betrokken persoon. Van groot belang hierbij is de vraag of de weigering van de patiënt wel gebaseerd is op de juiste inschatting van de situatie. Beschikt hij wel over voldoende informatie wat betreft de alternatieven voor behandeling of de mogelijke bijwerkingen daarvan?

Een behandeling wordt medisch kansloos genoemd als er - naar de huidige medische inzichten - geen redelijke kans is dat met de behandeling het gewenste effekt kan worden bereikt.

Om vast te stellen of een behandeling al dan niet zinvol is, wordt, bij voorkeur in samenspraak met de patiënt zelf, nagegaan of het in diens belang is dat de behandeling plaatsvindt. Wordt dat niet in zijn belang gevonden dan wordt dat behandelen zinloos geacht. Is het verrichten van de behandeling wél in zijn belang, dan moet worden nagegaan of de baten van die behandeling voor de patiënt in verhouding staan tot de lasten die hij ervan ondervindt. Blijken de lasten buiten-proportioneel groot, dan wordt die behandeling zinloos geacht.

literatuur

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg (bronrapport) ISBN-10: 90 807332 7 X; ISBN-13: 978 90 807332 7 5 (zie onder Download)

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Zorgvuldige zorg rond het levenseinde; een handreiking voor verpleegkundigen, verpleeghuisartsen en verzorgenden; ISBN-10: 90 807332 8 8; ISBN-13: 978 90 807332 8 2 (zie onder Download)

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen Utrecht: KNMG
    pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Legemaate, J. (2005) Over definities en perspectieven - begripsomschrijvingen in de zorgverlening rond het levenseinde in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek (15) nr. 3 pag. 66 - 69

  • Pijnenburg, M. en M. Nuy (2002) Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Budel: Damon; ISBN: 90 5573 305 9

  • Teeuw, A.A. (2003) Niet starten om staken te voorkomen? Een morele beoordeling van niet starten en staken van sondevoedingtherapie bij CVA-patiënten in een verpleeghuis; proefschrift Universiteit Utrecht; ISBN: 90 393 3535 4

  • Verweij, M.F. en F.A.M. Kortmann (1999) Abstineren: argumentatie voor staken of afzien van levensverlengend handelen In: Nederlands Tijschrift Voor Geneeskunde 1999 nr. 3; blz. 145 - 149

links
  • Stichting zorgverklaring
    De Zorgverklaring is een persoonlijk document, waarmee mensen op een wettelijk erkende wijze en tot in detail kunnen vastleggen onder welke condities en op welke manier ze wel of juist niet medisch en verpleegkundig behandeld en verzorgd willen worden in hun laatste levensfase.

naar boven  Δ