euthanasie


Deze pagina is speciaal bedoeld voor artsen. De arts is uiteindelijk als enige verantwoordelijk voor het uitvoeren van euthanasie en wil daarover dan ook speciaal geïnformeerd worden.
Uiteraard kan verder iedereen die geïnteresseerd is kennis nemen van de aangereikte informatie.
Verpleegkundigen en verzorgenden wijs ik graag op het bestaan van de pagina assistentie bij euthanasie.


Je kunt kiezen uit de volgende onderwerpen:





Begrippen

  • consulent
    De door de behandelend arts geraadpleegde collega die toetst of aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan.
    Het inschakelen van een consulent is één van de zorgvuldigheidseisen waaraan de behandelend arts moet voldoen

  • euthanasie
    Het opzettelijk levensbeëindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens verzoek.
    Tussen euthanasie en hulp bij zelfdoding wordt in het debat dat in Nederland gevoerd wordt, geen principieel onderscheid gemaakt

  • palliatieve zorg
    Palliatieve zorg is de actieve, totale zorg voor patiënten op het moment dat hun ziekte niet meer te genezen is. (WHO)

  • SCEN
    Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland
    zie ook onder 'Links', elders op deze pagina

  • schijngestalten euthanasie
    Een term waarmee Leenen díe beslissingen rond het levenseinde aanduidde die wel op euthanasie lijken, maar het niet zijn. De term wordt bij voorkeur niet meer gebruikt omdat zij verwarrend is. Als schijngestalten werden genoemd:
    1. de wilsbekwame patiënt ziet af van verdere behandeling
    2. de arts staakt of ziet af van kansloos medisch handelen
    3. pijnbestrijding met als onbedoeld neveneffect het (eerder) overlijden van de patiënt

  • toetsingscommissie
    De commissie die de procedure beoordeelt die de arts heeft gevolgd bij het verrichten van euthanasie of hulp bij zelfdoding

  • wilsbekwaam
    Iemand is wilsbekwaam als hij in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake. NB. 'ter zake': iemand kan heel goed wilsbekwaam zijn ten aanzien van bv. de film die hij wil gaan zien, maar onbekwaam ten aanzien van de keuze wel of niet geopereerd te worden

  • zorgvuldigheidseisen
    De strafbaarstelling van euthanasie in het wetboek van Strafrecht blijft gehandhaafd. De strafbaarheid vervalt als de arts voldoet aan de omschreven zorgvuldigheidseisen
    In de wet zijn zes zorgvuldigheidseisen geformuleerd:
    1. de arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt
    2. de arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt
    3. De arts heeft de patiënt voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevindt en over diens vooruitzichten
    4. De arts is met de patiënt tot de overtuiging gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevindt geen redelijke andere oplossing is
    5. De arts heeft ten minste één andere, onafhankelijke arts geraadpleegd die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen
    6. De arts heeft de levensbeëindiging medisch zorgvuldig uitgevoerd
naar boven  Δ


Ethische overwegingen

Euthanasie hoort niet tot het normaal medisch handelen. Zowel voor de arts als voor de patiënt gaat het om een uitzonderlijke situatie. Geen van beiden kan dan ook tot de euthanasie gedwongen worden. Altijd gaat het om een vrijwillig verzoek van de patiënt aan de arts en om de vrijwillige bereidheid van de arts om aan dat verzoek gehoor te geven. Met andere woorden: euthanasie is geen recht van de patiënt en geen plicht voor de arts.
Het emotioneel, juridisch en moreel zeer gevoelige en complexe proces waarin uiteindelijk de arts het verzoek van de patiënt inwilligt behoort met grote zorg benaderd en besproken te worden.
Op een volgende pagina wordt met name op de ethische aspecten van euthanasie nader ingegaan.

naar boven  Δ


SCEN

Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland (SCEN) is een initiatief van de KNMG. SCEN-artsen bieden de behandelend arts steun bij het omgaan met de vele vragen die rond euthanasie kunnen rijzen. Bovendien kunnen zij optreden als deskundig collega die het consult uitvoert dat als één van de zorgvuldigheidseisen wettelijk verplicht is.

Informatie:
  • Rond, M. de, E. van Wijlick, B. Onwuteaka - Philipsen (2004) Consultatie bij levensbeëindiging; specialisten en verpleeghuisartsen ontdekken SCEN in: Medisch Contact (59) nr. 50 p. 1999 -  2001

naar boven  Δ

Links


naar boven  Δ


Discussiepunten

  • Over voltooid leven
    Moeten mensen over hun eigen dood kunnen beschikken als zij van oordeel zijn dat hun leven voltooid is?

    Ter bespreking:
    • Themanummer Zin in Zorg, tijdschrift van Reliëf over zorg, ethiek en levensbeschouwing 2010 nr. 3: voltooid leven
    • Leget, C. (2010) Voltooid leven: een onvoltooide discussie...; pp. 5 - 7
    • Jong, P. de; E. Borgman; G. Abrahamse (2010) Zelfgekozen dood als ultieme emancipatie?; pp. 8 - 9
    • Post, D. (2010) De dokter en de levensbeëindiging; pp. 10 - 11

  • Juridisering en bureaucratisering van euthanasie
    Wordt momenteel niet teveel aandacht besteed aan de procedurele kanten van euthanasie, waardoor juridisering en bureaucratisering dreigt?

    Ter bespreking:
    • Kennedy, J. (2002) Een weloverwogen dood Amsterdam; Prometheus; ISBN: 90 351 2295X

  • Autonomie dominant in de discussie over euthanasie
    Wordt in de discussie over euthanasie niet teveel belang gehecht aan het veiligstellen van de autonomie van degenen die bij de euthanasie betrokken zijn en raken waarden als barmhartigheid en zorgzaamheid niet teveel buiten beeld?

    Ter bespreking:
    • Kennedy, J. (2002) Een weloverwogen dood Amsterdam; Prometheus; ISBN: 90 351 2295X

  • Ruimte voor levensbeëindigend handelen zonder toestemming van betrokkene
    Behoort er - juist omwille van zorgzaamheid - niet enige ruimte te bestaan voor levensbeëindigend handelen zonder toestemming van de wilsbekwame patiënt?

    Ter bespreking:
    • Dam. H. van (2003) uit: Lezing NVVE-symposium "Euthanasie: waar hebben we het (niet) over?":
      "In de drie grote onderzoeken naar de praktijk van euthanasie werd steeds een getal genoemd van ongeveer 1000 gevallen per jaar waarin leven zonder verzoek zou worden beëindigd (...). De vraag is of het hier werkelijk gaat om wat dit begrip aanduidt: levensbeëindiging zonder verzoek. Van dichtbij bekeken gaat het hier om ernstige, vaak deels onvoorziene lijdenssituaties van stervende mensen, waarin de arts redelijkerwijs geen andere keuze heeft dan het lijden zo drastisch te bekorten dat het einde van het lijden samenvalt met het einde van het leven. (...) In deze situaties wordt ingegrepen in het stervensproces. En dat is iets anders dan euthanasie. Het gebeurt ook op een ander moment in het proces richting de dood. Wie euthanasie wil, wil deze situatie nog een slag voor zijn. Het verschil luistert nauw en is haarscherp gezien door de (...) commissie Remmelink. Deze commissie kwalificeerde dit handelen als 'normaal medisch handelen', en dus niet als euthanasie en dus, zo stelde men, was melding van dit handelen niet nodig. Hiermee is de waterscheiding met euthansie helder."

naar boven  Δ


Euthanasie als proces



Het beschrijven van het toepassen van euthanasie als het zetten van een reeks opeenvolgende, min of meer afgebakende en juridisch bepaalde stappen doet onvoldoende recht aan wat de betrokkenen er doorgaans bij voelen en aan beleven. Beter wordt het toepassen van euthanasie beschreven als een proces, waarin de betrokkenen met elkaar toegroeien naar en uitvoering geven aan - uiteindelijk - het opzettelijk beëindigen van het leven van een dierbare naaste. Door te spreken van een proces ontstaat er ruimte voor de geleidelijke ontwikkeling van standpunten, voor het omgaan met emoties en voor begrip voor ieders verantwoordelijkheid en handelwijze.

Een viertal elementen van dat proces wordt beschreven en enkele aspecten daarvan, die extra aandacht verdienen, worden nader toegelicht.

Het verzoek

Euthanasie kan slechts plaatsvinden op uitdrukkelijk verzoek van de betrokkene.

Het is belangrijk goed na te gaan of het werkelijk om een verzoek tot euthanasie gaat of om een andere hulpvraag. Als inderdaad de wens tot euthanasie bestaat, moet worden vastgesteld of het verzoek duurzaam is en in vrijheid genomen. Is dit werkelijk wat de patiënt wil? En is de arts bereid het verzoek in dit specifieke geval in te willigen? Vaak hebben de arts en de patiënt tijd nodig om ten aanzien van de euthanasiewens naar elkaar toe te groeien. In veel gevallen is overleg met anderen zinvol; dat geldt zowel voor de patiënt als voor de arts.

 Doorgaans wordt een verzoek tot euthanasie in eerste instantie mondeling gedaan. Het is echter belangrijk om dat verzoek tevens schriftelijk vast te leggen. De toetsingscommissie zal het willen inzien.
Soms kan een schriftelijke wilsverklaring het mondelinge verzoek vervangen, bijvoorbeeld wanneer de patiënt inmiddels wilsonbekwaam is geworden. Het is in dat geval wel nodig vast te stellen of de eerder gedane verklaring betrekking heeft op de huidige situatie van de patiënt.

Om na te gaan of een verzoek in vrijheid genomen is, is het raadzaam de patiënt hierover - zo mogelijk - onder vier ogen te spreken.

Euthanasie is geen gewoon medisch handelen; het is een uiterste middel. Vaak kan goede palliatieve zorg het verzoek tot euthanasie minder urgent maken. Ook kan de wetenschap bij de patiënt dat het verzoek tot euthanasie gehonoreerd zal worden wanneer hij daarom vraagt, hem al zodanig geruststellen dat het uiteindelijke verzoek uitgesteld wordt.
 
Euthanasie is geen recht van de patiënt en geen plicht voor de arts.
Mocht de arts besluiten zijn medewerking niet te verlenen, dan mag van hem worden verwacht dat hij de patiënt niet in de kou laat staan en hem naar collega's verwijst die eventueel wel bereid zijn het verzoek in te willigen.
Het besluit tot euthanasie

Het proces van besluitvorming zal doorgaans enige tijd in beslag nemen. Hoewel de arts uiteindelijk als enige verantwoordelijk is, is het belangrijk dat hij tot zijn besluit komt na overleg met de direct betrokkenen (verpleegkundigen, verzorgenden, naasten van de patiënt).

Over het uiteindelijke besluit om het verzoek tot euthanasie al dan niet in te willigen, moeten de patiënt, de verpleging en/of verzorging, de afdeling en de familie helder en eenduidig worden geïnformeerd.		 Het zal van geval tot geval verschillen wie betrokken zal worden bij het overleg met de arts. Om reden van privacy valt er veel voor te zeggen de kring rond de arts en de patiënt zo klein mogelijk te houden. Om een goed beeld van de situatie van de patiënt te krijgen en om de diverse kanten van het proces tot hun recht te laten komen is het echter zeer aan te bevelen ook anderen bij het overleg te betrekken.

Communicatie-problemen ontstaan gemakkelijk bij het delicate besluitvormingsproces. Zij kunnen het proces in ernstige mate verstoren. Aandacht voor een goede communicatie is dan ook wezenlijk.
De uitvoering van euthanasie

Het komt het proces ten goede als er duidelijke afspraken gemaakt worden over de daadwerkelijke uitvoering van de euthanasie.

Er moet in ieder geval worden voldaan aan de zorgvuldigheidseisen. Dit houdt onder meer in dat er een tweede arts (de consulent) geraadpleegd wordt en dat de nodige administratie wordt bijgehouden.

De uitvoering van de euthanasie zelf moet uiteraard zo zorgvuldig mogelijk gebeuren.
Niet alleen moet het toedienen van de euthanatica professioneel gebeuren, er moet ook alle aandacht zijn voor de patiënt en zijn naasten. De rolverdeling tussen arts en verpleging of verzorging moet duidelijk zijn, niet alleen praktisch gezien - wie doet wat op welk moment - , maar ook moreel en juridisch.		 Omwille van de continuïteit van de zorg en de relatie van de diverse zorgverleners met de patiënt is er veel voor te zeggen dat zij van het besluit tot euthanasie tijdig op de hoogte worden gebracht. Het zal van de specifieke situatie en van de toestemming van de patiënt afhangen in welke kring over het besluit en de uitvoering daarvan gesproken wordt en tot in welk detail dat moet gebeuren.

De consulent moet tijdig bij het proces worden betrokken. Hij zal toetsen of aan alle eisen van zorgvuldigheid is voldaan. De behandelend arts is overigens niet verplicht om de mening van de consulent te volgen. Hij behoudt zijn eigen professionele verantwoordelijkheid.

Ten aanzien van de assistentie bij euthanasie geldt niet langer de 'verlengde arm - constructie', maar de persoonlijke professionele verantwoordelijkheid, zoals omschreven in de wet BIG
Nazorg

Enerzijds verdienen de familie en naasten en degenen die bij de uitvoering van de euthanasie betrokken waren ruime aandacht. Anderzijds is er aandacht nodig voor de procedurele afwerking, met name het op de hoogte stellen van de gemeentelijk lijkschouwer en het afwerken van de administratie.		 De arts en degenen die bij de uitvoering van de euthanasie betrokken waren hebben een belangrijke taak bij het begeleiden en informeren van de nabestaanden. Tijd en aandacht zijn daarbij belangrijk.

Ook aandacht voor de bij de uitvoering betrokkenen is van belang. In een eventueel nagesprek kan het verloop van het hele proces nog eens nagegaan worden en kunnen de goede en minder goed kanten aan de orde komen.

De meldingsprocedure verloopt als volgt:
- de arts meldt een niet-natuurlijke dood aan de gemeentelijk lijkschouwer (GL) en geeft aan dat het om euthansie gaat
- De GL vult de formulieren in, evt. samen met de arts
- De GL stuurt de formulieren door naar de regionale toetsingscommissie (RTC)
- De RTC toetst of er zorgvuldig gehandeld is
- Als dat het geval is ontvangt de arts bericht dat de zaak is afgedaan
- Is dat niet het geval dan informeert de RTC het Openbaar Ministerie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg
- de arts krijgt naar aanleiding daarvan nader bericht

naar boven  Δ


Formulieren

  • formulier Wilsverklaring

  • mededeling van behandelend arts aan gemeentelijke lijkschouwer

  • formulier Verslag van behandelend arts in verband met melding aan gemeentelijke lijkschouwer

  • checklist consultatieverslag euthanasie en hulp bij zelfdoding.

  • formulier Verslag van gemeentelijke lijkschouwer aan de regionale toetsingscommissie euthanasie

alle formulieren zijn op te halen op: www.toetsingscommissieseuthanasie.nl

naar boven  Δ


Farmacologie

literatuur
  • KNMP / WINAP (2007) Standaard Euthanatica
    toepassing en bereiding; Den Haag (zie onder links)

naar boven  Δ

Literatuur

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Zorgvuldige zorg rond het levenseinde; een handreiking voor verpleegkundigen, verpleeghuisartsen en verzorgenden; ISBN-10: 90 807332 8 8; ISBN-13: 978 90 807332 8 2 (Voor download: ga naar pagina Download)

  • AVVV, NVVA, STING (2006) Begrippen en zorgvuldigheidseisen met betrekking tot de besluitvorming rond het levenseinde in de verpleeghuiszorg (bronrapport) ISBN-10: 90 807332 7 X; ISBN-13: 978 90 807332 7 5 (Voor download: ga naar pagina Download)

  • AVVV/NU'91/KNMG (2006) Handreiking voor Samenwerking Artsen, Verpleegkundigen en Verzorgenden bij Euthanasie
    http://knmg.artsennet.nl of: http://www.nu91.nl

  • Dam, van H. (2005) Euthanasie, de praktijk anders bekeken; Veghel: Uitgeverij Libra & Libris,
    ISBN: 90 80815020

  • De Dijn, H. (2006) Euthanasie: een cultuurfilosofische analyse; in: Ethische Perspectieven Nr. 4/2006 pp. 371 - 375

  • Delden, H. van, A. van der Heide, S. van de Vathorst, H. Weyers, D.G. van Tol (red.) (2011) Kennis en opvattingen van publiek en professionals over medische besluitvorming en behandeling rond het einde van het leven. Het Koppel-onderzoek ; Programma Ethiek en Gezondheid; ZonMw; (Download hier)

  • Dijk, G. van; E. van Wijlick (2010)Zorgvuldige euthanasie; Aantal meldingen dat als onzorgvuldig wordt beoordeeld gering; in: Medisch Contact nr. 33 -34, pp. 1612 - 1615

  • Dijk, G. van en E. van Wijlick (2009) Misverstanden rond euthanasie, waarde van schriftelijke wilsverklaring vaak overschat; in: Medisch Contact (64) nr. 36, pp. 1498 - 1501

  • Evaluatie Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (2007) Den Haag, ZonMw; ISBN: 978-90-5763-092-7
    (Voor download: ga naar pagina Download)

  • Exter, A. den, e.a.(2006) De euthanasiewet: grondrechten onder druk?, Ethische, geneeskundige en rechtsfilosofische beschouwingen over de praktijk van euthanasie en het recht op leven; Uitgeverij Damon ISBN: 90 5573 697x

  • Griffiths, J. (2007) Arts liegt niet over euthanasie; Gebruik juridische definitie toont ware aantallen; in: Medisch Contact 62 nr. 11, pp. 466 - 468

  • Hertogh, C. c.s. (2006) Dementie sluit praten over euthanasie niet uit; in: Medisch Contact 61 nr. 1 p. 15 - 17

  • Holland Doc - VPRO (2010)
    documentaire 'Een dodelijk dilemma'
    Euthanasie confronteert artsen met hun eigen emoties, opvattingen en kijk op leven en dood.
    De documentaire toont de overpeinzingen, eenzaamheid, angst, dilemma’s, rituelen en emoties van de arts tijdens deze periode. Gaan ze na het overlijden van de patiënt door een rouwproces? En welke impact heeft euthanasie op hun privéleven?     Bekijk de documentaire hier

  • Kamphorst - Helsloot, P.F.; Jochemsen, H.; (2005) Euthanasie bij dementerende mensen? in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (15) nr. 2 p. 49 - 53

  • Kennedy, J. (2002) Een weloverwogen dood Amsterdam; Prometheus; ISBN: 90 351 2295X

  • Kimsma, G.K., C.C. Clark, E. van Leeuwen (2008) Euthanasie stelt unieke eisen; in: Medisch Contact (63) nr. 33 - 34 pp. 1350 - 1353.
    Euthanasie is voor alle betrokkenen een zware beproeving, ook voor de arts die uiteindelijk het leven van zijn patiënt beëindigt. De professionele distantie en objectiviteit die het medisch handelen gewoonlijk kenmerken, staan onder verhoogde spanning.

  • KNMG (2010) Concept standpunt over de rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde (zie onder Download)

  • KNMG (2010) Richtlijn 'Euthanasie bij een verlaagd bewustzijn'; Utrecht
    (Voor download: ga naar pagina Download)

    • Wijlick, E.H.J. van, G.A. den Hartogh (2010) Euthanasie bij een verlaagd bewustzijn; Belofte maakt niet altijd schuld; in: Medisch Contact 65 nr. 24; pp. 1112 - 1115

  • KNMG (2002) Schriftelijke wilsverklaringen; Utrecht
    http://www.knmg.nl

  • Laten stikken; Gerardjan Rijnders, Ned. 2006; (zie op pagina 'Moraal in Film en Literatuur' onder letter 'L')
    instructiefilm Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE); leverbaar op DVD; Contact: http://www.nvve.nl

  • Legemaate, J. (2006) Medisch handelen rond het levenseinde; Houten, Uitgeverij Bohn, Stafleu en Van Loghum; ISBN: 90 313 4750 7

  • Legemaate, J. (2005) De zorgverlening rond het levenseinde; een literatuurstudie naar begripsomschrijvingen en zorgvuldigheidseisen Utrecht: KNMG pdf-bestand: www.knmg.nl/publicaties

  • Legemaate, J. (2005) Begrippen in de zorgverlening rond het levenseinde; in: Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ) 2005 Nr. 7/8 pag. 52 - 56

  • Markenstein, L.F.; E.H.J. van Wijlick (2003) Standpunt Federatiebestuur KNMG inzake euthanasie, KNMG, Utrecht http://www.knmg.nl

  • MELC Consortium (2011) Palliatieve zorg euthanasie in België Evaluatie van de praktijk en de wetten; ASP Editions; ISBN: 9789054878247;
    In het boek wordt het wettelijk kader voor zorg aan het levenseinde in België geschetst en geëvalueerd. Vervolgens worden de resultaten van verschillende empirische studies weergegeven. Er wordt onder meer dieper ingegaan op de kenmerken van zorg aan het levenseinde, er wordt een overzicht gegeven van de frequentie en kenmerken van euthanasie en andere levenseindebeslissingen, en het beleid inzake euthanasie wordt geëvalueerd. Daarnaast wordt ook onderzoek naar kwaliteitsindicatoren in de palliatieve zorg voorgesteld.

  • Mudde, L.M. en A.H. Mudde (2009) De regie over het leven? Beschouwing over euthanasie bij wilsonbekwaamheid in het geval van dementie; in: Tijdschrift voor Gezondheidszorg & Ethiek (19) nr. 3, pp. 58 - 62;

  • Nederlandse Vereniging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) (2007) Richtlijnen medische beslissingen rond het levenseinde bij mensen met een verstandelijke beperking; Een NVAVG Standaard
    (Voor download: ga naar pagina Download)

  • Pronk, E. (2002) Sluiproute morfine gedicht; consulent helpt artsen, verpleging en familie bij euthanasie; in: Medisch Contact (57) nr. 50 p. 1852 - 1854

  • Schrover, W. en A. Oderwald (2010) Euthanasie in Duitse romans: in: Medisch Contact (65) nr. 4 pp. 176 - 178.
    Literatuur heeft in de jaren negentig een belangrijke rol gespeeld in de Nederlandse discussie over euthanasie. Iets soortgelijks is nu gaande in Duitslan, waar Sterbehilfe vanwege het naziverleden extra gevoelig ligt.

  • Slotakkoord; Sterven in Nederland; VPRO, Tegenlicht 2007;
    Ongeveer de helft van de mensen die in ons land overlijden, sterft na een medisch besluit. Nergens ter wereld zijn de dilemma's rond de dood zo openlijk bespreekbaar als in Nederland. Maar dit maakt de vragen niet minder beladen. Tegenlicht volgt de onderhandelingen tussen de arts, familie en patiënt in verpleeghuis Tabitha in Amsterdam.
    Uitzending leverbaar op DVD; Informatie: http://tegenlicht.vpro.nl

  • The, A.-M. (2009) Verlossers naast God; dokters en euthanasie in Nederland; Uitgeverij Thoeris; ISBN: 978 90 72219 89 3
    Verlossers naast God belicht de geschiedenis van euthanasie in de 20ste eeuw in al zijn facetten. Het boek kwam tot stand in samenwerking met het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.

  • The, A.-M. en M. Verkerk (2007) Naast de stervende patiënt. Beslissen over palliatieve sedatie, euthanasie en morfine; Houten, Bohn, Stafleu van Loghum; ISBN: 9789031346455

  • Tol, D. van; S. van de Vathorst; B. Keizer (2008)
    Euthanasie voor beginners; tien suggesties voor een succesvolle stervenswens; in: Medisch Contact, (140) nr. 4, pp. 140 - 142

  • V&VN (2007) Hoe handel je zorgvuldig bij euthanasie? Handreiking voor een goede samenwerking tussen arts, verpleegkundige en verzorgende; ISBN/EAN 978-90-78995-01-2
    (Deze brochure is gebaseerd op de ‘Handreiking voor Samenwerking Artsen, Verpleegkundigen en Verzorgenden bij Euthanasie’, een coproductie van V&VN, NU’91 en KNMG)
    (Voor download: ga naar pagina Download)

  • Wal, G. v.d., Maas, P.J. (2003) Medische besluitvorming aan het einde van het leven; de praktijk en de toetsingsprocedure euthanasie; Utrecht: De Tijdstroom

  • Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, Staatsblad 2002; 165 http://www.overheid.nl

    • Brochure Euthanasie, zorgvuldig van begin tot einde (2002) De Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Ministeries van VWS en Justitie en de KNMG
      http://www.rijksoverheid.nl

    • Brochure Euthanasie, de nieuwe regels in Nederland (2002) De Wet toetsing Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in de praktijk Ministeries van VWS en Justitie en de KNMG
      http://www.rijksoverheid.nl

  • Wijlick, E.H.J. van; (2005) Niet op het laatste moment; omgaan met een verzoek om euthanasie vereist tijd en duidelijkheid in: Medisch Contact (60) nr. 20 p. 858 - 859

  • Wijlick, E.H.J. van (2002) Inbrengen infuusnaald door (ambulance) verpleegkundigen ten behoeve van euthanasie; KNMG, Utrecht http://www.knmg.nl

naar boven  Δ