ethiek in het dagelijks werk (2)


Op deze pagina wordt een antwoord gezocht op de vraag of je wel wat hebt aan ethiek bij je dagelijks werk. Want als we ervan uitgaan dat ethiek de systematische bezinning is op de vraag of het goede wel gedaan wordt, is zij dan wel te gebruiken in de praktijk van de zorg waar het altijd druk, druk, druk is? Nóg een overleg erbij houdt toch alleen maar op? En van al dat praten word je vast niet veel wijzer.

Toch wordt steeds weer gevoeld hoe belangijk het is om met anderen over je werk te praten. Om ervaringen uit te wisselen en eens te horen hoe zij met bepaalde situaties omgaan. Het bestaande vaste overleg is daar doorgaans niet zo geschikt voor. Tijdens de pauzes wil het nog wel eens lukken, maar dat is incidenteel, als het toevallig eens zo uitkomt. Ethisch overleg schept die ruimte wel; dat is juist bedoeld om na te denken over hoe je in je werk staat.
Daarmee zijn we een eerste functie van ethiek op het spoor: ethiek geeft ruimte om over je werk te praten: ze geeft je de kans anderen eens te vertellen hoe belangrijk sommige waarden voor jou zijn: geduld, interesse in mensen, gezelligheid, oog voor collega's, compassie. Ethiek geeft je op die manier de gelegenheid om jouw enthousiasme voor het werk met collega's te delen; om van elkaar te horen wat je beweegt om dag in, dag uit, voor anderen te zorgen. Dat kan heel motiverend werken. We kunnen dan ook vaststellen dat ethiek motiveert.

Door van anderen te horen hoe zij het nou doen, hoe zij proberen het goede te realiseren, kom je misschien een creatieve oplossing op het spoor voor iets waar jij zelf geen raad mee weet. Hoe gaan anderen bijvoorbeeld om met mevrouw de Wit die maar niet tot bedaren te brengen is? Hoe reageren zíj als de familie achter de rug van de patiënt om iets wil regelen?
Nadenken over motieven, belangen en verantwoordelijkheden kan verhelderen waarom mensen doen wat ze doen. Wat op het eerste gezicht niet zo logisch lijkt of in strijd met wat 'normaal' is, kan bij nader inzien toch goed blijken te passen in iemands levensverhaal.
Een derde functie van ethiek: Ethiek verheldert en geeft inzicht.

"Overleg over wat goed is om te doen kan op zich dan wel zinvol zijn, maar voor je het weet schiet de discussie alle kanten op en vliegen alle mogelijke argumenten je om de oren."
Niet zelden eindigt dat soort overleg inderdaad in chaos. Door de discussie te structureren en argumenten te ordenen is het makkelijker greep te krijgen op de vaak toch al complexe kwesties. Dat brengt ons bij een vierde functie van ethiek: ethiek ordent. Niet gemakkelijk, maar ethiek heeft manieren om een discussie in goede banen te leiden en ieders stem te laten horen. Zij kan bijvoorbeeld gebruik maken van een stappenplan: systematisch wordt een aantal stappen gezet in de discussie. Daarmee wordt voorkomen dat de deelnemers 'zomaar' wat roepen en belangrijke aspecten in het vuur van de discussie niet aan bod komen.

Je komt op een dag nogal wat tegen dat je eigenlijk graag anders zou willen zien. Niet al dat eindeloze papierwerk, bijvoorbeeld, waardoor je geen tijd hebt voor dingen die je als professional belangrijker vindt. Of de herrie, elke dag, waardoor van de middagrust bij de meeste bewoners niet veel terechtkomt. Er wat van zeggen heeft niet zoveel zin, weet je inmiddels uit jarenlange ervaring. Maar je ziet het wél, elke dag weer. Soms maakt de familie van een patiënt je erop attent dat dingen niet lopen zoals verwacht zou mogen worden. Dan wordt pijnlijk duidelijk dat er ongemerkt blinde vlekken bij jezelf zijn ontstaan. Ten vijfde: ethiek vervult een kritische functie: steeds weer legt zij de vinger op de zere plek en probeert zij die dingen bespreekbaar te maken die het gevoel geven dat het zó toch eigenlijk niet kan; dat het niet goed is om te doen. Patiënten keer op keer in de isoleer zetten; ze worden er niet beter van.


Concluderend

Ethiek kun je concreet gestalte geven door bewust even pas-op-de-plaats te maken en je (samen met anderen) te bezinnen op wat je om je heen ziet gebeuren; wordt het goede wel gedaan? Hoe ziet dat er voor jou uit? Welke rol speel jij zelf in het geheel en wat is het aandeel van anderen?

De kritische opstelling en de motiverende kracht van ethiek is van grote waarde bij het pogingen om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. Een kritische houding helpt misstanden te signaleren en gemotiveerde mensen zijn eerder geneigd die misstanden aan te pakken.

Vaak wordt er teleurgesteld gereageerd als er aan het eind van het gesprek of van de discussie geen definitieve antwoorden zijn geformuleerd of beslissingen zijn genomen. Het wordt als een mislukking ervaren. Ten onrechte! Ethiek moet het hebben van de kleine stapjes en het langzaamaan ontdekken van wat belangrijk is en waar het mensen eigenlijk om gaat. In het gesprek met anderen ontdek je de ene keer een argument waar je nog niet eerder aan gedacht had, de andere keer leer je om met andere ogen naar de kwestie te kijken. Vaak ontdek je dan dat er nog heel andere manieren zijn om met de dingen om te gaan dan je zelf altijd gewend was.

Het aardige is dat je je in de tijd na het gesprek soms ineens realiseert dat je oog hebt gekregen voor andere kanten van de kwestie, kanten die je eerst niet zo in de gaten had. Je let dan bijvoorbeeld niet alleen meer op financiële, juridische of organisatorische kanten, maar je let er speciaal op of het ook goed is wat er gebeurt. Soms kijk je anders naar een krantenbericht, soms gebruik je in een discussie misschien een ander argument. Geleidelijk ontwikkel je zo meer gevoel voor ethische kwesties. Je leert om meer kanten aan de zaak te ontdekken en die steeds te toetsen aan de uiteindelijke vraag of het goede wel gedaan wordt.


In een ethisch overleg kwam ter sprake dat we allemaal de mond wel vol hebben van zelfbeschikking, maar dat er veel mensen zijn die de capaciteit helemaal niet hebben om zelf te beslissen. Dagen later realiseer je je dat er nogal wat groepen zijn die buiten de boot vallen als het om zelfbeschikking gaat: mensen met dementie, verstandelijk gehandicapten, coma-patiënten, babies. Wie neemt voor hun de beslissingen? Wie geeft hun een stem? Is dat wel goed geregeld?

Of je werd aan het denken gezet toen je hoorde dat de echtgenote van de man die een plaats kreeg in het verzorgingshuis niet met hem mee kon. Na zoveel jaar huwelijk werd het echtpaar gedwongen om gescheiden te leven. Ineens valt je op dat er vaker over gesproken wordt en hoor je hoe schrijnend het soms kan zijn.



Literatuur

  • Beaufort, I. de, M. Hilhorst, S. Vandamme en S. van de Vathorst (red.) (2008). De kwestie; praktijkboek ethiek voor de gezondheidszorg. Uitgeverij Lemma. 978-90-5931-068-1. De Kwestie is opgezet als een praktijkboek, waarin praktische vragen vanuit ethisch perspectief op een systematische wijze worden belicht. Het boek wil het zelfstandig denken over ethische kwesties in de gezondheidszorg stimuleren.

  • Manschot, H.A.M. en J.N. van Dartel (red.) (2003). In gesprek over goede zorg; overlegmethoden voor ethiek in de praktijk. Meppel: Boom. 9053529438. In het boek worden verschillende concrete aanwijzingen gegeven voor gespreksvoering over morele kwesties in de zorg.

  • Reinders, J.S. (2005) Ethiek op de werkvloer 's Heeren Loo Zorggroep Amersfoort; ISBN-10: 90 73038294
    ‘Ethiek op de werkvloer’ is een praktisch handboek voor mensen die concrete zorg verlenen aan mensen met een verstandelijke beperking.

naar boven  Δ